Ayollar, biznes va qonun indeksi (Women, Business and the Law — WBL) Jahon Banki tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, ayollarning iqtisodiy faolligi, huquqlari va imkoniyatlarini tartibga soluvchi qonunlarni baholashga qaratilgan xalqaro indikator hisoblanadi. Bu indeks ayollarga iqtisodiy muhit, mehnat bozori, tadbirkorlik, mulk huquqlari, xavfsizlik va ijtimoiy ta’minot sohasidagi huquqlarning darajasini ko‘rsatadi.
2024-yilda WBL metodologiyasi 2.0 versiyasi joriy etildi va unda ayollar xavfsizligi (Safety) hamda bolalarga qarash infratuzilmasi (Childcare) kabi yangi yo‘nalishlar qo‘shildi. Bu o‘zgarish gender tengligi bo‘yicha global baholash tizimini yanada chuqurlashtirdi.
O‘zbekistonning WBL 2024 reytingidagi o‘rni
O‘zbekiston 2024-yilgi yangilangan WBL reytingida 82,5 ball bilan “eng tez islohot qiluvchi davlatlar” qatoridan joy oldi. Bu natijalar ta’lim, xususan, Raqamli iqtisodiyot va agrotexnologiyalar universiteti (UDEA) uchun ham bevosita ahamiyatga ega. Mehnat qonunchiligi bo‘yicha islohotlar
Mehnat qonunchiligi islohotlari
Nikoh va mulk huquqlaridagi tenglikni mustahkamlash
Gender tengligini rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan siyosiy va huquqiy chora-tadbirlar
Kuchli va zaif yo‘nalishlar: WBL 2024 (O‘zbekiston)
Indikator
Ball (0–100)
Izoh
Ta’lim sohasiga bog‘liqligi
Harakatchanlik
100
Ayollar pasport olish, yashash joyini o‘zgartirish va erkin harakatlanishda erkaklar bilan teng
Talaba va o‘qituvchilar uchun hududiy va xalqaro ilmiy almashinuv imkoniyatlarini kengaytiradi
Ish haqi
100
Teng mehnatga teng haq tamoyili qonun bilan mustahkamlangan
Universitetlarda ayollarga ish haqi tengligi kafolatlangan, ilmiy va akademik faoliyatda motivatsiya oshadi
Nikoh
100
Nikoh, ajrim va mulkiy huquqlar bo‘yicha tenglik
Talaba va o‘qituvchilarning shaxsiy hayotini va huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi
Tadbirkorlik
100
Ayollar biznes ochishi, kredit olishi, shartnoma tuzish huquqlari to‘liq kafolatlangan
Universitetlar qoshida tadbirkorlik va startap loyihalari uchun qulay muhit yaratadi
Mulk
100
Mulkka egalik qilish, meros va foydalanuvchi huquqlar teng
Ta’lim muassasalari va ilmiy loyihalarda moliyaviy resurslardan teng foydalanish imkonini beradi
Xavfsizlik
25
Zo‘ravonlikka qarshi qonunlar mavjud, ammo himoya mexanizmlari yetarli emas
Talaba va o‘qituvchilar xavfsizligi uchun kampus ichidagi profilaktika va himoya choralari zarur
Bola parvarishi
40
Bolalarni parvarishlash infratuzilmasi yetarli emas
Talaba va xodimlar uchun bolalar bog‘chalari va moslashuvchan ta’lim dasturlari kerak
Ish joyi
50
Mehnat bozorida diskriminatsiya va xavfli ishlar bilan bog‘liq muammolar mavjud
Universitet va ilmiy muassasalarda genderga asoslangan diskriminatsiyani kamaytirish zarur
Ota-onalik
60
Onalik va ota-onalik ta’tili tizimi yetarlicha rivojlanmagan
Talaba-ota-onalar va xodimlar uchun moslashuvchan ish va ta’lim jadvali ta’minlanishi lozim
Pensiya
50
Pensiya tizimida ayollar uchun ayrim nomutanosibliklar mavjud
Akademik va ilmiy faoliyatni davom ettirish uchun uzoq muddatli ijtimoiy kafolatlar zarur
WBL 2.0: Yangi metodologiya bo‘yicha O‘zbekiston natijalari (2024)
Kategoriya
Ball (0–100)
Izoh
Ta’lim sohasiga bog‘liqligi
Qonunchilik asoslari
75
Qonunlarda gender tengligi va huquqiy kafolatlar mavjud
Universitet va ilmiy muassasalarda ayollarning huquqlari kafolatlanadi
Qo‘llab-quvvatlovchi siyosatlar
55.8
Ayollarni qo‘llab-quvvatlovchi davlat siyosatlari va infratuzilma
Talabalar va xodimlar uchun qo‘llab-quvvatlovchi dasturlarni rivojlantirish
Amaliyotdagi baholar
53.8
Mutaxassislar bahosi: qonunlarning amalda ishlashi
Ta’lim sohasida gender tengligini amalda qo‘llash va monitoring zarur
O‘zbekistonda amalga oshirilgan muhim islohotlar (2022–2024)
Yangi Mehnat kodeksi (2022): teng maosh prinsipi mustahkamlandi, ayollar uchun kasblardagi cheklovlar bekor qilindi.
Oilaviy zo‘ravonlikka qarshi qonunchilik (2023): jazo choralarining kuchaytirilishi va himoya orderlari tizimi joriy qilindi.
Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash: ayollar biznesi uchun qulay muhit yaratish bo‘yicha yangi hukumat dasturlari.
Xulosa
O‘zbekiston 2024-yilda WBL indeksi bo‘yicha sezilarli rivojlanish ko‘rsatdi, ayniqsa tadbirkorlik, mulk huquqlari va mehnat munosabatlaridagi tenglik bo‘yicha. Shu bilan birga, ta’lim sohasi uchun quyidagi ustuvor yo‘nalishlar mavjud:
Talabalar va xodimlar xavfsizligini ta’minlash (Safety)
Bolalar parvarishi va bog‘cha infratuzilmasini rivojlantirish (Childcare)
Universitet va ilmiy muassasalarda gender tengligini amalda qo‘llash (Workplace va Parenthood)
Uzoq muddatli ijtimoiy kafolatlar va pensiya tizimini takomillashtirish (Pension)
Ta’lim sohasi va universitetlar gender tengligi siyosatlarini kuchaytirishi orqali nafaqat ayollarning ilmiy va professional faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, balki mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
